زمان تقریبی مطالعه: 3 دقیقه
 

امکان ذاتی (منطق)





امکان ذاتی یکی از اصطلاحات به‌کار رفته در علم منطق و فلسفه اسلامی بوده و به معنای ضروری‌ نبودن موضوع برای محمول، صرف نظر از هر عامل خارجی است.


۱ - توضیح اصطلاح



امکان ذاتی در جایی است که چیزی با نظر به ذاتش، نه اقتضای وجود داشته باشد، نه اقتضای عدم؛ یعنی خود به خود، نه موجود بودن برایش ضرورت دارد و نه معدوم بودن؛ اگر موجود باشد یک علت بیرونی وجودش را ضروری کرده است و اگر هم معدوم باشد علت بیرونی عدمش را ضروری ساخته است. همه ماهیات از این قبیل‌اند، زیرا ذاتاً اقتضای وجود و عدم ندارند، بلکه نسبت به هستی و نیستی بی‌تفاوت و لااقتضایند. فخر رازی می‌گوید: «ممکن ذاتی، ممکنی است که از فرض وجود و فرض عدم آن، از آن لحاظ که ممکن است محال لازم نیاید».

۱.۱ - امکان ذاتی در فلسفه اسلامی


امکان ذاتی همان امکان خاص است، امکان ذاتی عبارت است از اینکه شئ به حسب ذات نه ضرورت وجود داشته باشد و نه امتناع وجود، بلکه به حسب ذات هم قابل موجود شدن است و هم قابل معدوم شدن، مثل همه اموری که در این جهان پدید میآیند و از بین میروند. امکان ذاتی با ضرورت بالغیر و امتناع بالغیر منافات ندارد زیرا اشکالی ندارد که شئ به حسب ذات، لا اقتضا باشد یعنی نه ضرورت وجود داشته باشد و نه امتناع وجود لکن به حسب اقتضای غیر، ضرورت یا امتناع پیدا کند و چون علت، ضرورت دهنده به معلول است هر ممکن بالذاتی در حال وجود، ضرورت بالغیر دارد و در صورت عدم، امتناع بالغیر. پس امکان ذاتی است که در مقابل ضرورت ذاتی و امتناع ذاتی است. وهمین معنی برای امکان خاص بیان کردند که شهید مطهری اشاره کردند: «امکان خاص در مقابل ضرورت وجود و ضرورت‌ عدم ( ضرورت ذاتی امتناع ذاتی )».


۲ - مستندات مقاله



در تنظیم این مقاله از منابع ذیل استفاده شده است:

(۱) صلیبا، جمیل، فرهنگ فلسفی.    
(۲) مشکوةالدینی، عبدالمحسن، منطق نوین مشتمل بر اللمعات المشرقیه فی الفنون المنطقیه.    

۳ - پانویس


 
۱. مشکوةالدینی، عبدالمحسن، منطق نوین مشتمل بر اللمعات المشرقیه فی الفنون المنطقیه، ص۳۲۶.    
۲. صلیبا، جمیل، فرهنگ فلسفی، ص۱۶۲.    
۳. صلیبا، جمیل، فرهنگ فلسفی، ص۱۶۲.    
۴. ذهنی تهرانی، سید محمد جواد، فصول الحکمه، ج۲، ص ۶۰۵.    
۵. شهید مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج ۶، ص ۵۴۷.    
۶. شهید مطهری، مرتضی، شرح منظومه، ج ۱، ص ۲۵۱.    


۴ - منبع



پایگاه مدیریت اطلاعات علوم اسلامی، برگرفته از مقاله «امکان ذاتی»، تاریخ بازیابی۱۳۹۵/۱۱/۱۲.    






آخرین نظرات
کلیه حقوق این تارنما متعلق به فرا دانشنامه ویکی بین است.